و دسته‌اى را هم در آذربايجان جاى دادم . و آنها را در مرزها ، هرجا كه لازم بود تقسيم كردم ، و در زير فرمان مرزبان آنجا گذاشتم . و هنوز هم از يكدلى و كوشش آنها در هر كار كه بدان مأمور شوند در همهء شهرها و مرزها و جاهاى ديگر نشانه‌هائى مىبينيم كه موجب خوشنودى ما است . و گفت : « خاقان بزرگ در نامه‌اى از برخى خيانتهاى گذشته‌اش پوزش

--> - و جغرافيائى هم جائى به اين نام ذكر نشده . متن عبارت عربى اين است : « و اسكنت بعضهم مع قائد لى بر جان و بعضهم مع قائد لى باللان و بعضهم بآذربايجان » باحتمال نزديك بيقين اين كلمه بايد بر جان باشد و عبارت عربى هم بايد با دو « با » خوانده شود كه يكى از آنها افتاده و چنين افتادگيها در نسخه‌هاى خطى به‌خصوص در نامهاى نامأنوس بسيار عادى و معمولى است . در اين منطقهء قفقاز يا نزديك به آن سرزمينى يا ملتى به اين نام وجود داشته ، طبرى گويد : « قال ( يعنى هشام ) و انوشروان غزا بر جان ثم رجع فبنى الباب و الابواب » ( ج 1 ، ص 529 ، س 7 ) . اين كلمه را معمولا به جاى بلغار مىگيرند ، در يادداشتهاى قزوينى درباره كلمه بر جان چنين آمده « بر جان بلغار » ( ترجمه ابن خرداد به ، ص 66 ) . و به قول مرگوارت فقط بلغار دانوب يعنى بلغار حاليه مراد است . « اروپاى شرقى و آسياى شرقى » ص 28 . در عقد الفريد بولاق 2 - 87 ذكرى از بر جان شده است » يادداشتهاى قزوينى ج 4 ، ص 23 - 24 ) . غير از عقد الفريد كه در اين يادداشت نام آن آمده بر جان در كتابهاى ديگرى هم ذكر شده از آن جمله در التنبيه و الاشراف مسعودى به‌طور مكرر ( صفحات 30 و 122 و 140 و 156 و 162 و 166 ) و در آثار البلاد قزوينى ( چاپ بيروت ص 612 ) و در مقدمه ابن خلدون ( ترجمهء فارسى آن ص 148 ) ولى از ابن مصادر به‌طور حتم و تحقيق برنمىآيد كه اين كلمه به جاى بلغار به كار رفته باشد ، بخصوص كه در بيشتر موارد كه اين كلمه ذكر شده نام بلغار هم به همين هيئت و يا به شكل برغر برده شده كه احتمال مىرود اين دو كلمه نام دو جا يا دو ملت بوده‌اند . بارتولد در تحت همين عنوان بلغار در دائرة المعارف اسلامى از دو بلغار يكى در شمال درياى خزر و ديگرى در غرب درياى سياه گفتگو مىكند ، و به‌نظر علامه قزوينى بهترين مأخذى است عجالة كه نسبة شافى و كافى از دو بلغار گفتگو مىكند . » ( يادداشتهاى قزوينى ، ج 4 ، ص 52 ) . آيا مىتوان احتمال داد كه اين بر جان كه در اين كتاب انوشروان آمده و در تاريخ طبرى هم به شرحى كه نوشتيم ذكر شده كه انوشروان با آنها به جنگ پرداخته همان بلغار واقع در شمال درياى خزر باشد ، يا اينكه بر جان نام مردمى غير از بلغار بوده در نتيجه خلط و اشتباهى كه در مصادر قديم روى داده حقيقت بر محققان معاصر هم پوشيده مانده است ؟ مرحوم انستانس الكرملى اين كلمه را معرّب VAREGUE دانسته است . ( المشرق ، سال سوم ص 205 و 206 ) . در هرحال اين امر احتياج به تحقيق بيشترى دارد .